Σχετικά με το πασοκικό new speak…

“Language is a virus from outer space…”

W. Burroughs

Είναι βέβαιο ότι ήδη από τη δεκαετία του 1980 (αν όχι και νωρίτερα), το ΠΑΣΟΚ διεκδίκησε και πήρε, τόσο από τη Νέα Δημοκρατία, όσο και από τα κόμματα της Αριστεράς την ποικιλότροπη ηγεμονία στη διαμόρφωση ενός λεκτικού πεδίου που καθόριζε τις πολιτικές εξελίξεις.  Δύσκολα θ’ αρνηθεί κάποιος ότι συγκεκριμένα συνθήματα εκπορευόμενα από το ΠΑΣΟΚ και τον ιδρυτή του καθόρισαν το «γήπεδο» στο οποίο εκόντες ακοντες κλήθηκαν να παίξουν ακόμη κι οι αντίπαλοί του. Αρκεί να θυμηθούμε το σύνθημα της «Αλλαγής» για παράδειγμα, το οποίο ακόμα κι οι δυνάμεις της Αριστεράς ασμένως υιοθέτησαν, προσπαθώντας ωστόσο να διαφοροποιηθούν επιβάλλοντας επιθετικούς προσδιορισμούς στο αρχικά πασοκικό σύνθημα («πραγματική αλλαγή», «ουσιαστική αλλαγή», «βάθεμα της αλλαγής»).

Παράλληλα στην κυβερνητική του διαδρομή τη δεκαετία του ’80 το ΠΑΣΟΚ, διακρίθηκε στην επιβολή νεολογισμών και εκφράσεων άγνωστων μέχρι τότε, που σαφώς εξυπηρετούσαν την πολιτική του στρατηγική: «ετεροχρονισμός της ΑΤΑ» (που ήταν η στρογγυλεμένη ονομασία της λιτότητας), «αναδόμηση» (ο άλλος όρος για τους επαναλαμβανόμενους ανασχηματισμούς),  moratorium (διπλωματικός όρος που συγκυριακά χρησιμοποιήθηκε και στην εσωτερική πολιτική σκηνή). Ήταν η εποχή κατά την οποία , πέρα από την πρωτοβουλία του Ανδρέα Παπανδρέου, νονός πολλών από τις «νέες» εκφράσεις ήταν χωρίς άλλο ο Κώστας Λαλιώτης, ο και «θείον βρέφος του Κινήματος» αποκαλούμενος.

Σ’ αυτόν ανήκουν εκφράσεις, οι γλωσσικές διατυπώσεις με τη δική τους διαδρομή τα επόμενα χρόνια («το όλον ΠΑΣΟΚ», «η επανίδρυση του Κινήματος», «δεν θα γίνω πατροκτόνος»).

Ύστερα ήρθαν τα χρόνια του «σημιτικού εκσυγχρονισμού». Είναι βέβαιο ότι ο πρώην πρωθυπουργός το χάρισμα του λόγου δεν το διέθετε. Η στεγνή, «καθηγητική» του προσέγγιση στην αρχή σόκαρε το πασοκικό ακροατήριο. Έχει μείνει ως ανέκδοτο η φρίκη του βαθέως ΠΑΣΟΚ όταν άκουσε τον νέο, τότε, ηγέτη του να τους προσφωνεί ως «Κυρίες και Κύριοι», αντί του καθιερωμένου και βέρου σοσιαλιστικού «Συντρόφισσες και Σύντροφοι». Ωστόσο κι ο εκσυγχρονισμός έβαλε το δικό του λιθαράκι στη διαδρομή της «σοσιαλιστικής» λεξιπλασίας: η σύγκλιση, η «ισχυρή Ελλάδα», οι σημιτοφύλακες, το πρώτο και το δεύτερο κύμα εκσυγχρονισμού, ήταν μερικές από τις στιγμές εκείνης της διαδρομής. Λιγότερο εντυπωσιακές στιγμές σε σχέση με τις προηγούμενες, ωστόσο το ρόλο τους τον έπαιξαν.

 

Η έλευση του ΓΑΠ στην ηγεσία του ΠΑΣΟΚ (τον Ιανουάριο του 2004), σηματοδότησε μια νέα επίθεση λέξεων, έναν νέο προσδιορισμό των τότε χρησιμοποιούμενων όρων. Βέβαια το αποτέλεσμα ήττας στις εκλογές του Μαρτίου 2004 δεν επέτρεψε στην νέα πασοκική ηγεσία να εφαρμόσει όλα όσα είχε (ή δεν είχε) στο κεφάλι της. Πάντως η πρόθεση ήταν σαφής: η διαφοροποίηση ως προς την παλαιότερη κυβερνητική φυσιογνωμία του ΠΑΣΟΚ, οι αποστάσεις από το «καταδικασμένο» κυβερνητικό παρελθόν ήταν πριν απ’ όλα λεκτικές. Η επιλογή του «δέντρου των λέξεων» που μπορείτε να δείτε παραπλεύρως κάθε άλλο παρά τυχαίο διαφημιστικό εύρημα (της προεκλογικής καμπάνιας του 2004) ήταν. Είχε και έναν ουσιαστικό συμβολισμό, έφερνε τις λέξεις, τα συστατικά της «νέας γλώσσας» στο επίκεντρο, σε συνάφεια με το σύνθημα «Γιώργο προχώρα άλλαξε τα όλα».

Την ίδια περίπου εποχή, την ηγεμονία στο συλλογικό φαντασιακό, είχε σχεδόν δίχως αντίπαλο κατακτήσει η ΝΔ. Με την (έμπνευσης Γ. Λούλη) συνθηματολογία: «μεσαίος χώρος», «επανίδρυση του κράτους», «νέα διακυβέρνηση», είχε θριαμβεύσει στις εκλογές και έπαιρνε την εκδίκησή της. Για μεγάλο χρονικό διάστημα οι έννοιες αυτές ήταν κυρίαρχες και δεν γνώριζαν αμφισβήτηση εκεί όπου διαμορφώνεται η καθημερινή ατζέντα, στην πίστα των ΜΜΕ κυρίως δηλαδή, τα οποία ας μην το ξεχνάμε είχαν πλήρως συμπλεύσει με την εκλογική νίκη Καραμανλή. Ωστόσο η ταχύτατη φθορά της κυβερνητικής εξουσίας της ΝΔ , μετά την δεύτερη εκλογική νίκη της το 2007, το βάρος των σκανδάλων και η απαξίωση του προσώπου του τότε Πρωθυπουργού, στην ουσία μετέτρεψε τη νεοδημοκρατική ορολογία σε περίπου ανέκδοτο… ειδικά στην τελευταία φάση όποιος μιλούσε για επανίδρυση ή νέα διακυβέρνηση θεωρούνταν αυτοχρήμα γελοίος.

 

Κάπως έτσι λοιπόν η καραμανλική νέα διακυβέρνηση παρέδωσε το πνεύμα διόλου ηρωικά και εντελώς άδοξα  κάπου στον Οκτώβριο του 2009. Και ήρθε το πλήρωμα του χρόνου ο Γ.Α.Παπανδρέου να καταστεί Πρωθυπουργός της χώρας. Αυτό σήμαιινε μια άνευ προηγουμένου επέλαση γλωσσικού τύπου της περί τον ΓΑΠ ηγετικής ομάδας του ΠΑΣΟΚ. Στο βραχύ πρώτο διάστημα ευφορίας, τότε που οι πάντες  ανέμεναν να τηρήσει τα  υπεσχημένα (αφού «λεφτά υπάρχουν») ο γλωσσικός ορυμαγδός ήταν ιδιαίτερα έντονος, αλλά και ελαφρώς χαζοχαρούμενος. Δίπλα στις άλλες ρηξικέλευθες καινοτομίες: τα «ανοιχτά υπουργικά συμβούλια», με τις κάμερες παρούσες (πόσον καιρό έχει να κάνει κάτι τέτοιο), τον προϋπολογισμό σε USB από τα παιδιά της νέας τεχνολογίας, τις προσκλήσεις ενδιαφέροντος στο διαδίκτυο για τη στελέχωση κυβερνητικών θέσεων (που απέκτησαν πάντως το λεκτικό τους αποτύπωμα στο φραγκολεβαντίνικο opengov). Υπουργεία άλλαξαν εν μια νυκτί τίτλους και απέκτησαν μακρόσυρτες ονομασίες με αλλεπάλληλους προσδιορισμούς (π.χ. πάρτε ανάσα Υπουργείο Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων), νέες βαρύγδουπες αναφορές έγιναν καθημερινή κυβερνητική πρακτική: π.χ. «το νομοσχέδιο είναι στη δημόσια διαβούλευση».

Λίγο αργότερα ήρθαν τα δύσκολα. Μνημόνια τρόικες και τα σχετικά. Και πάλι η γλωσσική προσέγγιση υπήρξε κυρίαρχη. Στο σημείο αυτό και η ομόθυμη  και σχεδόν ομόφωνη στήριξη από τα ΜΜΕ έκανε τη νέα ομιλία κυρίαρχη. Αδιάκοπο στρογγύλεμα: «Πρόγραμμα Σταθερότητας & Ανάπτυξης» ήταν το προΜνημόνιο τότε που ακόμα η έλευση του ΔΝΤ ξορκίζονταν και εθεωρείτο απίθανη από τους κυβερνώντες. Λεκτικές ακροβασίες σε δήθεν κουβέντες του συρμού: «το όπλο πάνω στο τραπέζι» (που ποτέ δε μάθαμε αν ήταν άδειο ή γεμάτο) μπορεί να έχει νόημα στα γουέστερν, στην ελληνική καθομιλουμένη όμως δε σημαίνει και πολλά πράγματα. Η νέα ομιλία είναι λοιπόν παρούσα και σ’ αυτή την περίοδο. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της;

Απροσδιοριστία: ποντάροντας  σοφά στο θόλωμα των υδάτων εφευρίσκονται όροι που στο δια ταύτα μπορούν να σημαίνουν τα πάντα και τίποτα. Χαμένοι σ’ ένα πέλαγος απροσδιοριστίας, επιστρατεύουν όρους με τους οποίους δεν μπορείς να διαφωνήσεις, αλλά ούτε έχει και κανένα νόημα να συμφωνήσεις. Στην προ-κυβερνητική εποχή τέτοιο παράδειγμα ήταν η διαβόητη «κοινωνική λογοδοσία», χωρίς σε κάποιο επίπεδο να ξεκαθαρίζεται από ποιους σε ποιους και για ποιους. Στην κυβερνητική εποχή υπάρχουν αντίστοιχα παραδείγματα απροσδιόριστης γενικολογίας τα οποία μάλιστα αποκτούν πλέον και θεσμική αποτύπωση, «Υπουργείο Θαλασσίων Υποθέσεων» αίφνης, η μπάλα στο πουθενά…

Υποκατάσταση εννοιών: ίσως η κοντινότερη λειτουργία στο οργουελικό new speech. Αντικαθιστάς έναν αρνητικά φορτισμένο όρο με το αντίθετο του, τον αποφορτίζεις ενώ συνεχίζει να κάνει τη δουλειά που έκανε πριν. Έτσι η δημόσια τάξη έγινε με τη βούλα «προστασία του πολίτη» (από ποιους;). Παρεμπιπτόντως είχα την ιδέα η συντομογραφία Υπουργείο ΠΡΟ-ΠΟ, ήταν ευφυές λογοπαίγνιο των γελοιογράφων, μέχρι που το είδα φαρδιά πλατιά σε επίσημο έγγραφο του εν λόγω Υπουργείου. Ή για παράδειγμα δίπλα στον παλιό τίτλο του Υπουργείου Δικαιοσύνης προστίθεται και ο προσδιορισμός και «Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων», λες και το σεβασμό τους τον διασφαλίζει η περίληψή τους στον τίτλο του φορέα που εποπτεύει δικαστήρια και βέβαια φυλακές, όπου ως γνωστόν τα ανθρώπινα δικαιώματα τυγχάνουν υποδειγματικού σεβασμού.

Το πρόβλημα στη θέση της λύσης: δηλαδή για να το καταλάβουμε εμείς οι πιο αδαείς που δεν μπορούμε να συναγωνιστούμε τους σοσιαλιστές φωστήρες, το Υπουργείο Κλιματικής Αλλαγής τι ακριβώς κάνει… προσδιορίζει την κλιματική αλλαγή, εκδίδει υπουργικές αποφάσεις και εγκυκλίους για το πώς αυτή θα συμβεί (ή δε θα συμβεί) παγκοσμίως; Στην ουσία όταν παίρνεις ένα πρόβλημα, ή ένα ζητούμενο (όπως π.χ. η προστασία του πολίτη, η ανταγωνιστικότητα) και το κοτσάρεις στον τίτλο, στην επωνυμία ενός κυβερνητικού φορέα νομίζεις ότι καθάρισες.

Η διαστροφή του νοήματος: μπορεί να ξεκινάει από το απλό στρογγύλεμα που λέγαμε παραπάνω μέχρι και την απόλυτη κωλοτούμπα. Η επιστράτευση έτσι γίνεται στα χείλη των υπουργών «πολιτική κινητοποίηση», ή η μια ακόμα υποβάθμιση της ελληνικής οικονομίας από τους διεθνείς οίκους (άλλα τσακάλια κι αυτά) γίνεται «γλυκιά υποβάθμιση» γιατί ήταν μικρότερη απ’ όσο περίμεναν. Ή ακόμα το δικαίωμα στην απεργία έρχεται αντιμέτωπο με το «δικαίωμα στην εργασία», αυτό που διασφαλίζουν άλλωστε οι κυβερνώντες που έχουν τινάξει την ανεργία στα ύψη.

Συμπερασματικά όμως και για να καταλήγουμε, γιατί η σημερινή Κυβέρνηση έχει ανάγκη τη «νέα ομιλία»; Τι της προσφέρει τόσο σε επίπεδο στρατηγικής όσο και σε επίπεδο επικοινωνίας;

Για να απαντήσουμε στο ερώτημα ίσως χρειάζεται να ρίξουμε μια ματιά στη βασική στόχευση της πασοκικής εξουσίας στη σημερινή συγκυρία. Η σημερινή κυβέρνηση πρέπει να ανταποκριθεί σε μια διττή (και ίσως αντιφατική ανάγκη): να φέρει σε πέρας την πιο σκληρή νεοφιλελεύθερη επίθεση που έχει ζήσει ποτέ η ελληνική κοινωνία, προερχόμενη από έναν χώρο που αυτοπροσδιορίζεται, ακόμα, ως «σοσιαλιστικός». Και παράλληλα να αναμετρηθεί τόσο με τις προεκλογικές της εξαγγελίες –και την εύλογη κατηγορία για εξαπάτηση του εκλογικού σώματος, όσο και με τις κοινωνικές δυνάμεις που την έφεραν στην εξουσία (πλατιά στρώματα εργαζομένων στο δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα). Προκειμένου να επιτευχθεί ο στόχος, επιλέγονται τρεις διαφορετικές πτυχές της ίδιας στρατηγικής:

  • Η καλλιέργεια, με κάθε τρόπο του ενοχικού συνδρόμου που να μην αφήνει κανέναν αλώβητο, και ειδικότερα τους πληττόμενους από τα κυβερνητικά μέτρα. Ενός ενοχικού συνδρόμου που αγκαλιάζοντας ολόκληρη την κοινωνία θα αδρανοποιεί προκαταβολικά τις όποιες αντιδράσεις. Κι ας γίνεται η καλλιέργεια αυτή με διαφορετικούς τρόπους (από την hard κατά Πάγκαλο εκδοχή, μέχρι τη soft κατά ΓΑΠ εκδοχή).
  • Η καλλιέργεια του κλίματος «έκτακτης ανάγκης» το οποίο συμπαρασύρει κοινωνικές κατακτήσεις και δικαιώματα. Η επίμονη και συστηματική επιβολή του «μονόδρομου» των μέτρων που δεν είχε καμιά άλλη εναλλακτική λύση. Από τη μια έτσι επιτυγχάνεται να περάσει ένας αέρας ματαιότητας της όποιας αντίστασης, κι από την άλλη επιτρέπει στα μέλη και στελέχη του κυβερνώντος κόμματος να «σώσουν την ψυχή τους», όπως λένε οι ίδιοι. Να εμφανίζονται με την πλάτη στον τοίχο δηλαδή, τόσο που να μην μπορεί κανείς να τους εγκαλέσει για αθέτηση υποσχέσεων και εγκατάλειψη του «σοσιαλιστικού» προτάγματος. Γι’ αυτό και το κυρίαρχο κάλεσμα να σώσουμε τη χώρα (ή σωστότερα «τον τόπο» όπως το συνηθίζει ο Πρωθυπουργός).
  • Η διαμόρφωση ενός λεκτικού τοπίου με αμφίσημες, απροσδιόριστες έννοιες στις οποίες καλούν την κοινωνία να τοποθετηθεί, ή ακόμα και να σηκώσει τα χέρια ψηλά μπροστά στην απροσδιοριστία και τη θολούρα τους. Με άλλα λόγια όταν βομβαρδίζεσαι με μια λεκτική επένδυση μέτρων και περικοπών γεμάτη βαρύγδουπες μεγαλοστομίες και διαστρεβλώσεις (π.χ. «νέα αρχιτεκτονική») αδυνατείς πολλές φορές να συνειδητοποιήσεις τι πραγματικά συμβαίνει, και συνακόλουθα να αντιδράσεις.

 

Ίσως αντιτείνει κάποιος ότι αυτά δεν είναι ουσία, ότι αλλού παίζεται η ουσία των πραγμάτων. Όμως πεποίθησή μας είναι ότι η γλώσσα είναι και ουσία και εξ-ουσία. Κάτι που πολύ καλά ήξερε ο Orwell όταν πολύ εύστοχα περιλάμβανε το new speak (τη νέα ομιλία) ως έναν από τους βασικούς πυλώνες των μηχανισμών εξουσίας στο εφιαλτικό 1984.  Λέτε να τον έχουν τόσο σε βάθος μελετήσει κι οι σημερινοί κυβερνώντες;

 

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

14 Responses to Σχετικά με το πασοκικό new speak…

  1. Ο/Η rodia λέει:

    Το πρόβλημα είναι ότι ο λαός δεν μπορεί -ή δεν θέλει τόσο πολύ ώστε να μπορεσει- να πετάξει όλη αυτή τη μπίχλα απο πάνω του! 😉

  2. Ο/Η rodia λέει:

    Είχα διαβάσει παλιά μια μελέτη ειδικών, όπου αναφερόταν ένα ποσοστό 10% για την επίδραση του λόγου στον ανθρώπινο εγκέφαλο -στις αποφάσεις/παιδεία/κλπ- και ποσοστό περί το 80% έδινε στην επίδραση δια των έργων -με το παράδειγμα δηλαδή. Η μελέτη είχε σκοπό να ενημερώσει τους γονείς και εκπαιδευτικούς για τη σημασία του παραδείγματος και τη μηδαμινή επίδραση των λόγων στην καλλιέργεια των νέων ανθρώπων.

    Σήμερα, παρατηρείται ένα αχανές βάραθρο, μια τεράστια απόσταση μεταξύ λόγων και έργων. Μιλάνε για εντιμότητα π.χ. και πατριωτισμό και άλλα ωραία, εκείνοι που κλέβουν κατά συρροή, ξεπουλάν κατά βούληση τον τόπο, κλπ. Είναι η βασική Αρχή της Παράνοιας, που ανοίγει διάπλατα τις πόρτες για τη πανηγυρική είσοδο του Φόβου. Δεν θα τους περάσει όμως. Εμείς θα τους τρελάνουμε!

    • Ο/Η redkangaroo λέει:

      ακριβώς όπως τα λες… η απόσταση λόγων και έργων, το απλά διατυπωμένο «άλλα λες κι άλλα κάνεις», είναι κυρίαρχο, αυτό που με μελαγχολεί είναι ότι έχει γίνει σε μεγάλο βαθμό αναμενόμενο από την κοινή γνώμη… δηλαδή ακούς το κοινότοπο «πολιτικοί είναι μωρέ τι περιμένεις να πούνε την αλήθεια;», αλλά αδιάφορα πλέον και παθητικά διατυπωμένο.

  3. Ο/Η paperback writer λέει:

    «ύποπτοι όσοι μας λένε ότι οι λέξεις είναι ανούσιες και μόνο τα νοήματα μετράνε… οι λέξεις έχουν νόημα…»
    έτσι πιστεύω… αληθινά εύστοχο το κείμενο… με την απροσδιοριστία, την υποκατάσταση εννοιών, την τοποθέτηση του προβλήματος στη θέση της λύσης και τη διαστροφή του νοήματος επιχειρείται η λοβοτομή εντέλει… τα λες πολύ καλά και πολύ δίκιο έχεις που επικαλείσαι τον orwell…

    • Ο/Η redkangaroo λέει:

      φίλε εδώ και πολλά πολλά χρόνια όχι μόνο εμείς αλλά και πολλοί σοφότεροι από μας τα λέμε αυτά… περί ύφους ουσίας νοήματος, ευτυχώς που τα αναλυτικά που μας προμήθευσαν οι κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες νομίζω ότι δε σκούριασαν, και γι’ αυτό είμαστε εδώ για να τα ξε-σκουριάζουμε στη συγκυρίακαι στην εποχή μας εν τέλει.

  4. Ο/Η lefterisp λέει:

    Μιας και το θέμα παραπέμπει στο μεγάλο Orwell και σωστά το τοποθετείς έτσι, να πούμε ότι υπάρχει και μια τρανταχτή αναλογία με το ίδιο το Orwelικό newspeak.
    Η αφαίρεση των τελειών από το όνομα του κινήματος έτσι ώστε κανείς σήμερα να μην συνδέει το «Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα» με το ΠΑΣΟΚ. Από το ΠΑ.ΣΟ.Κ. δεν περιμένει κανείς full blast επίθεση στην εργατική τάξη (στο ίδιο του το σώμα δηλαδή). Από το ΠΑΣΟΚ όμως όλα μπορούν να τα περιμένουν οι «πολίτες».
    Θυμήθηκα τώρα ένα άρθρο που διάβασα σε κάποιο τροτσκιστικό αρχείο. Σε μια εφημερίδα τους μέσα στην κατοχή, οι της ΕΟΚΔΕ κάνουν κριτική στους σταλινικούς για την αποδοχή των προσδιορισμών «κουκουέ» και «κουκουέδες» με μια παρόμοια συλλογιστική.
    Μπορεί σε κάποιους να φαίνονται σχολαστικά αυτά, αλλά ξέρεις τι λένε: ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες…

    • Ο/Η redkangaroo λέει:

      … πριν από χρόνια lefterisp σε ένα νεανικό τότε σεμινάριο σχολής πολιτικών επιστημών η αφεντιά μου και ο paper back είχαμε κριτικάρει μια βουλγάρικη «υπαρκτο σοσιαλιστική» κριτική στον Κέυνς επικεντρώνοντας στη γλώσσα και στο ύφος (σαφώς σταλινικού τύπου)… τότε οι «επιστήμονες» μας είχαν επιτεθεί λέγοντας ότι ουσία δεν είναι η γλώσσα, αμυνθήκαμε υπερήφανα και απεγνωσμένα αλλά ο θετικισμός των «επιστημόνων» ήταν πράγματι ισχυρός. Θέλω να πω ότι πριν από κάμποσα χρόνια ακόμα και στις κοινωνικές επιστήμες αυτά που σήμερα συζητούμε ήταν ψιλά γράμματα…
      p.s. κι επειδή ο εξαποδώ όντως κρύβεται στις λεπτομέρειες ευχαριστώ για την ευγενική σου υπόμνηση ότι το αυθεντικό οργουελιανό ήταν new speak και όχι new speech… καθώς είδες το διόρθωσα!

  5. Ο/Η rogerios λέει:

    Φίλτατο Καγκουρώ,

    όπως κι ο ίδιος γνωρίζεις, το άρθρο σου είναι από τα πιο ενδιαφέροντα που έχεις γράψει (και δεν έχεις γράψει και λίγα). 🙂

    Γενικά, η αοριστολογία και οι αφελείς εξιδανικεύσεις αποτελούν διαχρονικά στοιχεία της ελληνικής πολιτικής σκηνής. Επομένως, μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχουν οι περίοδοι στις οποίες ένας πολιτικός χώρος παρεμβαίνει «δημιουργικά» στη χρήση της γλώσσας, κι όχι τόσο αυτές κατά τις οποίες απλώς υιοθετούνται κλισέ και κοινότοπες φράσεις (ως συνήθως, εντελώς κενές περιεχομένου). Η γλώσσα π.χ. της πρόσφατης νεοκαραμανλικής ΝΔ εμπίπτει στη δεύτερη κατηγορία (μερικά κλισεδάκια σαν την επανίδρυση του κράτους που μηδέποτε εξηγήθηκαν ή απέκτησαν κάποιο περιεχόμενο). Το αυτό ισχύει και για την τωρινή ΝΔ (μόνο που τα κλισέ της συνιστούν επιστροφή στην άμεση μετεμφυλιακή περίοδο), αλλά και (σε μεγάλο βαθμό) για το σημιτικό ΠΑΣΟΚ.

    Αντιθέτως, δημιουργικότερη παρέμβαση διαπιστώνεται τόσο στο πρώιμο παπανδρεϊκό ΠΑΣΟΚ της αρχής της δεκαετίας του ’80, όσο και σήμερα. Τότε, το ΠΑΣΟΚ κυρίως υιοθετούσε όρους προσφιλείς στην ελληνική κοινωνία (αλλαγή, μικρομεσαίοι, εθνική ανεξαρτησία κ.λπ.), δίνοντάς τους ένα νέο περιεχόμενο που δεν διέστρεφε το αρχικό, ήταν σύμφωνο μ’ αυτό, αλλά το μεγέθυνε, οδηγώντας το στην «ιδανική» μορφή του. Φυσικά, υπήρχαν και οι νεολογισμοί (αναδόμηση): αυτοί όμως αφορούσαν τη διαχείριση της πολιτικής. Για το «όραμα» του κινήματος, είχαμε τη σημασιολογική επίταση/ μεγέθυνση (οι γλωσσολόγοι ας μας πουν ποιος είναι ο δόκιμος όρος για την περίπτωση).

    Και σήμερα η παρέμβαση είναι σε μεγάλο βαθμό δημιουργική. Δυστυχώς, κατατείνει στη σημασιολογική διαστροφή των χρησιμοποιούμενων όρων. Είτε αποφορτίζει τη σημασία τους και μειώνει σταδιακά το σημασιολογικό περιεχόμενο, έτσι ώστε τελικά να τους καταστήσει κενούς περιεχομένου, είτε καταφεύγει στη λύση των ευφημισμών προκειμένου να καλύψει τη ζοφερή πραγματικότητα με λέξεις που μοιάζουν να έχουν θετικό πρόσημο.
    Φυσικά δεν λείπουν και οι αφόρητες παπαρολογίες, που δεν έχουν άλλη σκοπιμότητα πέρα από το πομπώδες που δίνει την ψευδαίσθηση του σημαντικού (βλ. τις ονομασίες κάποιων υπουργείων που τόσο εύστοχα σχολιάζεις). Όπως δεν λείπει κι ο αμιγής μεταπραττισμός. Αυτός αφορά κυρίως την υιοθέτηση μιας ορολογίας «της μόδας», η οποία ήταν (και είναι) προσφιλής στους πιστούς του απολιτίκ διεθνισμού. Στη διαδικασία αυτή (που είναι ταυτόχρονα και μιμητισμός και υπακοή στα κελεύσματα μιας αισθητικής που αποδέχονται κάποιοι στο κυβερνητικό περιβάλλον και σκόπιμη εκστρατεία προπαγανδιστικού περιεχομένου) διαπιστώνουμε και διάφορα γλωσσικά ατυχήματα (ή και κακουργήματα), τα οποία συνήθως απορρέουν από μηχανική ψευδομετάφραση των πρωτότυπων αγγλικών (πάντα και μόνο) όρων.

    Σταματώ, όμως, πριν γίνω ακόμη πιο κουραστικός. Έτσι κι αλλιώς το θέμα σου αξίξει διατριβές. Οπότε, ας περιμένω τη συνέχεια…

    • Ο/Η redkangaroo λέει:

      Μου φαίνεται φίλε Ρογήρε ότι τις διατριβές τις βάζουμε μπροστά όπου νά ‘ναι… τουλάχιστον στο σχόλιο σου διακρίνω τα ψήγματα μιας επερχόμενης τιτάνιας εργασίας! (ρε μήπως να το σκεφτούμε;).
      Ξέχασα μέσα στη φούρια της ανάρτησης το σημαντικό κομμάτι για τους «αγγλισμούς», που δεν είναι απλές λεκτικές γκάφες, ή απόρροια της αγγλο-σαξονικής γλωσσικής συγκρότησης του πρωθυπουργού, είναι, κατά την άποψή μου και καρπός του «επιτελείου» που ομιλεί μεταφράζοντας «διεθνώς», π.χ. στο υπό συγκρότηση Πρωθυπουργικό -οβάλ τι άλλο- Γραφείο που θα γίνει Γενική Γραμματεία του ΥΠΕΣ (μη μου πεις να πώ τα υπόλοιπα στον τίτλο του Υπες, έχει χαθεί η μπάλα προ πολλού) θα υπάρχει τμήμα «Καινοτομίας και Καλών Πρακτικών»…
      Είναι γνωστό τοις πάσι ότι όταν βλέπεις για παράδειγμα έναν καλό επαγγελματία λες αυθόρμητα όπως περνάς από το μαγαζί του: να μωρέ ετούτος ο μάστορας έχει «καλές πρακτικές». Απλά νεοελληνικά δηλαδή.
      Όσο για τα υπόλοιπα συμφωνώ σε όλα, ζούμε σε ενδιαφέρουσα -γλωσσοπλαστικά;- εποχή, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι καλή η εποχή που ζούμε!

      • Ο/Η rogerios λέει:

        Τι να σου πω, τώρα, φίλε μου; Μα φυσικά ότι έχεις καλές πρακτικές!

        Α, ρε κατακαημένη γλώσσα (κι όχι μόνο ελληνική)!

  6. Παράθεμα: Σχετικά με το πασοκικό new speak… (via Red Kangaroo’s Blog) « Οξύ

  7. Παράθεμα: Σχετικά με το πασοκικό new speak… (via Red Kangaroo’s Blog) « Οξύ

  8. Ο/Η Παναγιώτης λέει:

    Πολύ καλό αλλά κρίμα που εστιάζει μόνο στην επιφάνεια. Το πασοκ κατά τη γνώμη μου δεν είναι τίποτα άλλο από ένα μικρό μόνο σύμπτωμα μιας εικονοποιημένης κοινωνικής πραγματικότητας που καταρέει μέσα σε ένα αφηρημένο πλαίσιο από ψευδαισθητικές λέξεις με καθαρά προσωπικής πεποίθησης έννοιες όπως «λαός», «ελευθερία», «δημοκρατία», «ασφάλεια» , «χριστιανός με κλειδιά», και όλα αυτά τα ωραία.
    Τα έχουν πει κι άλλοι αυτά πριν έναν αιώνα, αλλά για κάποιο λόγο η πληροφορία δεν μπορεί μεταφερθεί αυτούσια σαν κεκτημένη γνώση από γεννιά σε γεννιά με αποτέλεσμα να επαναλαμβάνουμε συνεχώς τα ίδια λάθη.
    Να τι έγραψε ο Γκουστάβ Λε Μπον στο βιβλίο του η ψυχολογία των μαζών, πριν από έναν αιώνα: «Το να κατασκοπεύουν την κοινή γνώμη έχει γίνει σήμερα η ουσιαστική μέριμνα του Τύπου και των κυβερνήσεων. Ποια έκβαση θα έχει αυτό το γεγονός, αυτό το νομοσχέδιο, αυτός ο λόγος, να τι πρέπει να ξέρουμε δεν είναι εύκολο, γιατί τίποτα δεν είναι πιο ασταθές και πιο ευμετάβλητο από τη σκέψη των μαζών. Τις βλέπουμε να υποδέχονται με αναθέματα αυτό που είχαν επευφημήσει την προηγούμενη ημέρα.
    Αυτή η παντελής απουσία κατεύθυνσης της κοινής γνώμης, και ταυτόχρονα η διάλυση των γενικών πεποιθήσεων, είχαν ως τελικό αποτέλεσμα τον πλήρη διασκορπισμό όλων των πεποιθήσεων και την αυξανόμενη αδιαφορία των μαζών, καθώς και των ατόμων, γι’ αυτό που δεν αγγίζει καθαρά τα άμεσα συμφέροντά τους. Οι στρεβλώσεις θεωριών τέτοιων, όπως Σοσιαλισμός, δεν στρατολογούν καθόλου υποστηρικτές πραγματικά καλής πίστης παρά μέσα στα στρώματα των αγραμμάτων: εργάτες των ορυχείων και των εργοστασίων, για παράδειγμα. Ο μικροαστός, ο ελαφρώς μορφωμένος εργάτης, έχουν γίνει πολύ σκεπτικιστές.
    Η εξέλιξη που λαμβάνει χώρα έτσι , εδώ και τριάντα χρόνια είναι εκπληκτική. Στην εποχή που προηγήθηκε, και που απέχει όμως λίγο, οι ιδέες διέθεταν ακόμα έναν γενικό προσανατολισμό. Απέρρεαν από την υιοθέτηση κάποιας θεμελιώδους πεποίθησης. Μόνο το γεγονός ότι κάποιος ήταν μοναρχικός έδινε μοιραία, τόσο για την ιστορία όσο και για τις επιστήμες, ορισμένες ιδέες σταθερές, και το γεγονός ότι κάποιος ήταν δημοκρατικός παρείχε ιδέες εντελώς αντίθετες. Ένας μοναρχικός ήξερε καθαρά ότι ο άνθρωπος δεν κατεβαίνει από τον πίθηκο, και ένας δημοκρατικός ήξερε, όχι λιγότερο καθαρά , ότι κατεβαίνει. Ο μοναρχικός έπρεπε να μιλά για την επανάσταση με αποστροφή, και ο δημοκρατικός με σεβασμό. Ορισμένα ονόματα, όπως αυτά του Ροβεσπιέρου και του Μαρά, έπρεπε να προφέρονται δίχως ύβρεις. Μέχρι μέσα στη δική μας Σορβόνη επικρατούσε αυτός ο αφελής τρόπος να αντιλαμβάνονται την ιστορία.
    Σήμερα, μπρος στην συζήτηση και την ανάλυση, κάθε ιδέα χάνει το κύρος της. Οι αιχμές της φθείρονται γρήγορα, και επιβιώνουν πολύ λίγες ιδέες ικανές να μας ενθουσιάσουν. Ο σύγχρονος άνθρωπος κυριεύεται προοδευτικά από την αδιαφορία. Ας μην θρηνούμε πολύ αυτή τη γενική κονιορτοποίηση των ιδεών. Όποιο και αν είναι ένα σύμπτωμα παρακμής μέσα στη ζωή ενός λαού, δεν θα μπορούσαμε να το αμφισβητήσουμε. Οι οραματιστές, οι απόστολοι, οι καθοδηγητές, οι πεπεισμένοι με μια λέξη, έχουν σίγουρα μιαν εντελώς άλλη δύναμη από τους αρνητές, τους κριτικούς και τους αδιάφορους: αλλά ας μην ξεχνάμε ότι, με τη σημερινή ισχύ των μαζών, αν μια μόνο ιδέα μπορούσε να αποκτήσει αρκετό κύρος για να επιβληθεί, θα ήταν σε λίγο περιβεβλημένη με μια δύναμη τόσο τυραννική, που όλοι θα έπρεπε πάραυτα να λυγίσουν μπροστά της. Η εποχή της ελεύθερης συζήτησης τότε θα έκλεινε για πολύ καιρό. Οι μάζες αντιπροσωπεύουν κάποιες φορές ειρηνικούς κυρίους, όπως ήταν στις ώρες τους ο Ηλιογάβαλος και ο Τιβέριος, έχουν όμως επίσης βίαια καπρίτσια. Ένας πολιτισμός έτοιμος να πέσει στα χέρια τους βρίσκεται στο έλεος πολλών κινδύνων για να διαρκέσει πολύ καιρό.
    Αν κάποιο πράγμα μπορούσε να καθυστερήσει λίγο την ώρα της κατάρρευσης, θα ήταν ακριβώς η ακραία αστάθεια των ιδεών και η αυξανόμενη αδιαφορία των μαζών για όλες τις γενικές πεποιθήσεις».

    Δεν θέλω να είμαι απαισιόδοξος όμως, γι αυτό ολοκληρώνω με ένα απόφθεγμα που γράφτηκε πριν συσταθεί το Ελληνικό κράτος.
    «Είσαι 1 και θέλεις οπαδούς; Ψάξε για μηδενικά! «

  9. Ο/Η redkangaroo λέει:

    Καλώς ήλθες Παναγιώτη στο ιστολόγιο και ευχαριστώ για τη συμβολή σου στο διάλογο!
    Ναμου επιτρέψεις να επισημάνω μονάχα τούτο: δεν θεωρώ ότι μια συζήτηση για τη χρησιμοποιούμενη γλώσσα (το λόγο δηλαδή) στην πολιτική είναι μια συζήτηση που δεν αγγίζει την ουσία και μένει στην επιφάνεια, αποκαλύπτει πολλά περισσότερα από όσα συνήθως σε μια πρώτη ανάγνωση φανταζόμαστε… αυτό προσπάθησα να δείξω με την ενασχόληση μου με την πασοκική «νέα ομιλία»…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s