Traduttore traditore?*

Είναι γνωστό ότι, σύμφωνα με τη Βίβλο τουλάχιστον, στην Ιστορία του Πύργου της Βαβέλ, η διασπορά των γλωσσών υπήρξε θεϊκή τιμωρία για την αλαζονεία του ανθρώπινου γένους. Έτσι προέκυψαν, κατά τη χριστιανική μυθολογία, δεκάδες γλώσσες και η συνακόλουθη ασυνεννοησία των ανθρώπων.

Δαιμόνιο ωστόσο το ανθρώπινο γένος, εργάστηκε σκληρά για αιώνες για να υπερπηδήσει το εμπόδιο της ασυνεννοησίας,  να υπερβεί γλωσσικά σύνορα και περιφράξεις. Μέσα σ’ αυτή τη μεγάλη προσπάθεια, αθέατοι και ακάματοι εργάτες διαχρονικά, όσοι και όσες εργάζονται στο χώρο της μετάφρασης. Αφιερώνουν χρόνο και κόπο, ώρες ατέλειωτες υπηρετώντας κείμενα που δεν έχουν γράψει οι ίδιοι. Ερευνούν πηγές, προβληματίζονται για τη μεταγραφή τοπωνυμίων και κύριων ονομάτων, χάνουν τον ύπνο τους για να αποδώσουν σωστά μια ιδιωματική έκφραση σε άλλη γλώσσα.  Έχουν να αντιμετωπίσουν πιέσεις των εκδοτών, στριφνά κείμενα, ποικίλες παραξενιές συναδέλφων και επιμελητών.

 

Και είναι ίσως μια δουλειά άχαρη αφού τουλάχιστον στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων η «δόξα» και η αναγνώριση πάνε στο συγγραφέα και ένα ελάχιστο μέρος αυτών στο μεταφραστή ή τη μεταφράστρια που απέδωσε το κείμενο.

Τα γράφω όλα αυτά, γιατί έχω ένα μεγάλο σεβασμό στη δουλειά αυτών των ανθρώπων και βέβαια πολύ τους ευχαριστώ για ώρες ολόκληρες ανάγνωσης  που μου έχουν χαρίσει σε βιβλία τα οποία, ας πούμε λόγω της θεϊκής τιμωρίας της Βαβέλ, διαφορετικά δε θα μπορούσα να διαβάσω.

 

Υπάρχουν και τα άλλα παραδείγματα ωστόσο. Αυτά πρόχειρων, επιδερμικών, αρπακολλατζίδικων μεταφράσεων, που ούτε το κείμενο σέβονται ούτε τον αναγνώστη. Από πολλούς συν- ιστολογούντες στο διαδίκτυο έχουν αναρτηθεί σχετικά εύστοχα και καίρια κείμενα (http://www.sarantakos.com/language/vatsiman.html,  http://www.sarantakos.com/sostakovich.html , http://www.lexilogia.gr/forum/showthread.php?t=5897 για μερικά από τα πλέον κραυγαλέα παραδείγματα).  Θα συμφωνήσετε μαζί μου φαντάζομαι ότι κάποιες αστοχίες στη μετάφραση έχουν την ικανότητα να υπονομεύσουν ακόμα και ένα, κατά τα άλλα, συναρπαστικό κείμενο.

Λοιπόν επειδή τα πολλά λόγια είναι φτώχεια, αυτές οι σκέψεις μου γεννήθηκαν διαβάζοντας τις τελευταίες ημέρες  του μυθιστόρημα του Ιρλανδού Στιούαρτ Νέβιλ «Τα φαντάσματα του Μπέλφαστ» (εκδόσεις Μεταίχμιο, 2010, μτφ. Βάσια Τζανακάρη www.ghostsofbelfast.com).

 

Πρόκειται για μια νουάρ ιστορία που λαμβάνει χώρα στο Μπέλφαστ το 2005, εν μέσω των μέτρων ειρήνευσης στη Β. Ιρλανδία, εμπλέκει παλιούς εκτελεστές του ΙΡΑ και τα φαντάσματα που τους στοιχειώνουν, πολιτικούς, μαφιόζους, κληρικούς. Και μεγάλο πρωταγωνιστή τις ταραγμένες γειτονιές του Μπέλφαστ, εξεγέρσεις και ταραχές στους δρόμους. Είναι κατανοητό, νομίζω, ότι σε ένα ανάλογο βιβλίο η ατμόσφαιρα μέσα στην οποία κινούνται οι ήρωες παίζει πολύ μεγάλο ρόλο.

Ε… λοιπόν αυτή την ατμόσφαιρα (η οποία χρειάζεται γλώσσα ρέουσα και στρωτή να την υπηρετήσει) τουλάχιστον σε μένα κάποιες αστοχίες ή «λάθη» στη μετάφραση μου την κατέστρεψαν.

Αλιεύω στα γρήγορα μερικά από αυτά για να γίνει κατανοητό τι εννοώ:

  • «θα ήταν πιο εύκολο να δώσει εξηγήσεις για ένα τούβλο παρά για ένα οπλισμένο γκάνι» (τι είναι το γκάνι; το όπλο υποθέτω) –σελ.223
  • «έπιασε τον καρπό του χωρίς να καταβάλει κόπο» (την ώρα της συμπλοκής, γιατί όχι «χωρίς κόπο» απλά;) –σελ.224
  • «πίστευε πως έκαναν το αυτοκίνητο να φαίνεται καγκούρικο» (είναι γνωστό ότι στο Μπέλφαστ χρησιμοποιούν σαλονικιώτικη σλανγκ που την αγνοεί η μισή Ελλάδα) – σελ.305
  • «έβγαλε ένα μικρό Ρεβόλβερ» (εντάξει όχι απλά περίστροφο, αλλά Ρεβόλβερ με Ρ κεφαλαίο λες και είναι μάρκα όπλου;) – σελ. 333
  • Οι παραστρατιωτικοί Ενωτικοί του Όλστερ αποκαλούνται χωρίς κάποια εξήγηση «Πιστοί» (από το Loyals to the Crown  προφανώς). Εμένα το «Πιστοί» πάλι με παραπέμπει σε κάποια φονταμενταλιστική σέχτα, κι όχι σε αγγλόφιλους προτεστάντες. Λίγη περισσότερη προσπάθεια ίσως χρειαζόταν.
  • Τα αυτοκίνητα για λόγους μυστήριους γράφονται όλα με λατινικούς χαρακτήρες: Renault, Jaguar, Vectra, λες και πρόκειται για εξωτικά μοντέλα που δε θα μπορούσαν να μεταγραφούν ελληνικά.

Αυτά και άλλα πολλά, που για μένα μαρτυρούν ότι πρόκειται για μια δουλειά που έγινε στα γρήγορα, χωρίς κόπο και προσπάθεια. Το χειρότερο, κατά την άποψη μου, και λυπάμαι που το λέω , πρόκειται για μια δουλειά χωρίς σεβασμό στο αρχικό κείμενο.

Κατά τ’ άλλα τα «Φαντάσματα του Μπέλφαστ» είναι ένα βιβλίο με ενδιαφέρον, το οποίο ατύχησε στην ελληνική του έκδοση. Ας το αναζητήσουμε στο πρωτότυπο.

——-

* ιταλικό λογοπαίγνιο που σε ελεύθερη απόδοση σημαίνει «μεταφραστή προδότη»!

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized and tagged , , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

7 Responses to Traduttore traditore?*

  1. Ο/Η rogerios λέει:

    Μεγάλο θέμα ανοίγεις, μια και για τα αναγκαία προσόντα του καλού μεταφραστή θα μπορούσαμε να συζητάμε ώρες: φαντάζομαι, όμως, ότι δεν μπορούμε να αφήσουμε απέξω την άριστη γνώση και των δύο γλωσσών (πηγής και στόχου, ας πούμε), την εξειδίκευση του μεταφραστή (άλλα πράγματα απαιτείται να έχει ο μεταφραστής λογοτεχνίας, και μάλιστα αναλόγως του είδους του προς μετάφραση λογοτεχνήματος, άλλα ο μεταφραστής νομικών κειμένων κ.ο.κ.), την πολύ καλή γνώση του αντικειμένου του βιβλίου που θα μεταφραστεί, και φυσικά τον κοινό νου και τη ρημάδα την εμπειρία.

    Είναι αλήθεια ότι κάποια βιβλία έχουν ατυχήσει δραματικά στην ελληνική μετάφρασή τους. Και το κακομεταφρασμένο βιβλίο απλά δεν διαβάζεται, δεν σου δίνει καμιά χαρά (εκτός κι αν για λόγους επαγγελματικής διαστροφής προσπαθείς να εντοπίσεις όλα τα λάθη του μεταφραστή).

  2. Ο/Η redkangaroo λέει:

    όπως τα λες είναι Ρογήρε, και ζητώ συγγνώμη για την καθυστέρηση στην απάντηση. Τα στοιχειώδη είναι αυτά που ανέφερες. Το μόνο που μπορώ να κατανοήσω είναι η απειρία, στο κάτω κάτω όλοι και όλες από κάπου πρέπει να ξεκινήσουν, αλλά κι εδώ οφείλουν να παίξουν το ρόλο τους οι υπόλοιποι κρίκοι της εκδοτικής αλυσίδας (ο επιμελητής/επιμελήτρια πρωτίστως). Αν δε συμβεί ο ύ τ ε αυτό τα αποτελέσματα είναι μάλλον θλιβερά. Όπως στην περίπτωση που αναφέρομαι…

    • Ο/Η rogerios λέει:

      Ακριβώς όπως τα λες κι εσύ! [σόρρυ κι από μέρους μου για την καθυστέρηση, αλλά όπως ξέρεις έχω άλλες προτεραιότητες τις μέρες αυτές – επιπροσθέτως έχω κάκιστη έως καθόλου διαδικτυακή σύνδεση, αυτά είναι τα προβλήματα όταν δεν βρίσκεσαι στη βάση σου].
      Κι εγώ αναρωτιέμαι τι σόι επιμέλεια έγινε (;) στο βιβλίο που αναφέρεις. Προφανώς καμία. Και πάμε σ’ ένα άλλο μεγάλο κεφάλαιο, που είναι τα χρήματα που κάποιοι εκδοτικοί οίκοι σκοπεύουν να δώσουν για μετάφραση κι επιμέλεια: τα λιγότερα δυνατά [διαλέγουμε τον συμπαθή άπειρο έως άσχετο μεταφραστή χωρίς απαιτήσεις αμοιβής κι όσο για επιμέλεια, το προσπερνάμε το ζήτημα]. Το αποτέλεσμα είναι, ξαναλέω, κάτι που ΔΕΝ ΔΙΑΒΑΖΕΤΑΙ (παρά μόνον από βιτσιόζους λαθοθήρες). Οπότε απλά προσεύχεται κανείς το πρωτότυπο να είναι σε γλώσσα που γνωρίζει…

  3. Ο/Η redkangaroo λέει:

    α… σαφώς αυτή είναι η λογική «κακοπληρωμένη ξεπέτα»… το πήγα ως το τέλος βέβαια κακομουτσουνιασμένος το βιβλίο… ήθελα να δω πως τελειώνει διάολε!

  4. Ο/Η Βάσια Τζανακάρη λέει:

    Καλησπέρα σας
    Επειδή αυτή μπορεί να θεωρηθεί ως η πρώτη «κριτική» της μετάφρασής μου για το Twelve και δημιουργείτε λάθος εντυπώσεις θα ήθελα να απαντήσω στα σημεία που θίξατε.
    Ως προς το πρώτο, η χρήση της λέξης «γκάνι» μάλλον δίνει την ατμόσφαιρα του περιθωρίου παρά την καταστρέφει όπως ισχυρίζεστε, κι αυτό σας το λέω έχοντας μιλήσει και κάνοντας τη σχετική έρευνα με ανθρώπους που κινούνται στο «περιθώριο».
    Ως προς το δεύτερο, έχετε δίκιο.
    Ως προς το τρίτο, μου προκαλεί απορία γιατί λέτε ότι η λέξη «καγκούρικο» είναι θεσσαλονικιώτικη σλάνγκ και ότι τη γνωρίζει η μισή Ελλάδα. Χρησιμοποιείται ευρέως και στην Αθήνα και αλλού, ιδίως για να περιγράψει σκηνές αντίστοιχες του βιβλίου. Αν έχετε, δε, ταξιδεψει στη Β.Ιρλανδία και τη Βρετανία και έχετε δει αντίστοιχη εικόνα, τότε αυθόρμητα θα χρησιμοποιούσατε την ίδια λέξη χωρίς να χαθεί τίποτα από τη «βρετανικότητα» του τοπίου. Κάγκουρες υπάρχουν παντού.
    Ως προς το τέταρτο, το κεφαλαίο Ρ είναι θέμα επιμέλειας. Η χρήση της λέξης «ρεβόλβερ» και αλλού στο κείμενο «περίστροφο» αδυνατώ να καταλάβω γιατί καταστρέφει τη ροή και τη νουάρ ατμόσφαιρα του πρωτοτύπου. Αν διαβάζατε τη λέξη περίστροφο ανά δύο σειρές θα νιώθατε περισσότερη απειλή; Λάθος θα ήταν αν αντί για περίστροφο/ρεβόλβερ χρησιμοποιούσα τη λέξη πιστόλι και το αντίστροφο.
    Ως προς το πέμπτο, παρακαλώ διαβάστε τις σημειώσεις. Για κανέναν ανεξήγητο λόγο δεν γίνεται η χρήση της λέξης «Πιστοί». Όσοι έχουν ελάχιστη γνώση των πολιτικών θεμάτων της Β.Ιρλανδίας και είναι εξοικειωμένοι με την αντίστοιχη αρθρογραφία κατανοούν πλήρως το νόημα της λέξης «Πιστοί» που χαίρομαι που σας παραπέμπει σε φονταμενταλιστική σέχτα, γιατί είναι ακριβώς αυτό. Ξαναδιαβάστε τις σημειώσεις, και σκεφτείτε πώς θα ήταν το κείμενο αν αντί για ένα σκέτο «Πιστοί'(Loyalists) έγραφα με τη συχνότητα του πρωτοτύπου «Παραστρατιωτικοί Ενωτικοί του Όλστερ». Οι εξηγήσεις υπάρχουν αλλά δεν κάνατε τον κόπο να τις αναζητήσετε. Λίγη περισσότερη προσπάθεια ίσως χρειαζόταν.
    Ως προς το έκτο και τελευταίο, οι λατινικοί χαρακτήρες είναι θέμα Επιμέλειας η οποία κατά τ’άλλα έκανε εξαιρετική δουλειά. Αδυνατώ πάλι να καταλάβω γιατί μια Jaguar σάς χαλάει την ατμόσφαιρα σε σχέση με μία Τζάγκουαρ. Προσωπικά, όσο τουλάχιστον βλέπω το Top Gear (γνωστό και ως Τοπ Γκήαρ) ποτέ δεν μου πέρασε από το μυαλό ότι η αίσθηση ενός αυτοκινήτου είναι θέμα φιλολογίας.
    Τέλος, διαμαρτύρομαι για το «αυτά και άλλα πολλά» και ιδίως για το ότι η δουλειά έγινε στα πρόχειρα και χωρίς σεβασμό. Επ’ουδενί δεν δικαιολογήσατε με τις παρατηρήσεις σας κάτι τέτοιο. Θα πρέπει να δείχνετε μεγαλύτερο σεβασμό για τον κόπο ανθρώπων που εκθέτουν επώνυμα τη δουλειά τους και τον τρόπο σκέψης τους. Γι’αυτό θα πρέπει να θλίβεστε και όχι για τα υπόλοιπα.

    • Ο/Η redkangaroo λέει:

      Καλησπέρα και σε σας και σας ευχαριστώ για την απάντηση που δείχνει ευαισθησία.
      Χαίρομαι που αναγνωρίζετε ότι λάθη υπήρξαν. Πραγματικά δεν έχει νόημα να τα συζητάμε ένα προς ένα, αναγνωρίζω ότι κι εγώ στην εκτίμηση μου μπορεί να έκανα λάθη. Αυτό που έμεινε σε μένα είναι η γενική εικόνα, η γεύση, σε σχέση με ένα βιβλίο το οποίο απέκτησα με πολλές προσδοκίες στις οποίες δεν ανταποκρίθηκε, επιμένω λόγω της ελληνικής του έκδοσης. Αυτό είναι το γενικό συμπέρασμα, κατά την άποψή μου. Δεν μπορώ βέβαια να κατανοήσω την έκκληση «ξαναδιαβάστε τις σημειώσεις», τις διάβασα τις σημειώσεις, εξακολουθώ να θεωρώ τον όρο «Πιστοί» μη εντασσόμενο στη ροή του κειμένου.
      Άλλωστε όταν στα γραφόμενα παραδέχεστε ότι υπήρξαν 2 λάθη επιμέλειας (τουλάχιστον) αυτό για μένα δηλώνει προχειρότητα και συγχωρείστε με που επιμένω. Σέβομαι τον κόπο σας, κατανοώ και τα λάθη, αλλά θα συμφωνήσετε ελπίζω ότι το δικαίωμα κριτικής δεν συνδέεται αναγκαστικά με την επωνυμία των απόψεων (εκτός κι αν πάμε στη μεγάλη συζήτηση για την επωνυμία των ιστολογίων). Σε κάθε περίπτωση δεν νομίζω ότι κανείς πρέπει να θλίβεται…
      Και πάλι ευχαριστώ για την απάντησή σας.
      P.S. θα σας γνωστοποιήσω τα στοιχεία μου με e-mail.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s