Η φυγή στο παρελθόν «γυρίζει τις πλάτες στο μέλλον»

Είναι περίπου βέβαιο ότι δεν έχουμε πολλούς λόγους να είμαστε αισιόδοξοι. Ζούμε σε μια πραγματικότητα κρίσης που βαίνει επιδεινούμενη, πολλά από τα αυτονόητα παύουν να ισχύουν, πολλά από όσα θεωρούσαμε «κεκτημένα» κάθε άλλο παρά σίγουρα είναι. Οι όποιες βεβαιότητες τίθενται σε αμφισβήτηση, από τα πράγματα, από την ίδια τη ζωή. Κι αντίστοιχα για πολύ, μα πάρα πολύ κόσμο, η ίδια η ζωή του χειροτερεύει: οι ανασφάλειες πολλαπλασιάζονται, η αγοραστική δύναμη και το εισόδημα συρρικνώνονται, το επίπεδο ζωής –ότι κι αν σημαίνει αυτό- παίρνει την κατιούσα, κοινωνική πρόνοια και εργασιακά δικαιώματα συμπιέζονται.

Ναι, είναι σίγουρο δεν μπορούμε σήμερα να είμαστε αισιόδοξοι. Κι αν εξαιρέσουμε όσους και όσες, πεισματικά αλλά και κοντόφθαλμα, εμπιστεύονται χιλιαστικού χαρακτήρα προφητείες, όλοι οι υπόλοιποι –κάτι που φαίνεται σε όλες τις σχετικές έρευνες- είναι επιφυλακτικοί, κουμπωμένοι μπροστά σ’ ένα δυσοίωνο αύριο.

Δεν είναι λοιπόν παράδοξο που, μέσα στο ζοφερό τούτο σκηνικό, για κάποιους αναδύεται λυτρωτικά  μια εικόνα ενός καλύτερου χθες, ενός ιδανικού παρελθόντος σε ευθεία και οφθαλμοφανή αντίθεση με  ένα άχαρο σήμερα, με ένα δύσκολο αύριο. Παρατηρώ την τάση αυτή σε όλο και περισσότερες περιστάσεις, σε καθημερινές συζητήσεις, σε αφηγήσεις, στη λογοτεχνία, σε δημόσιες παρεμβάσεις, σε πράγματα και καταστάσεις που –έντεχνα- προβάλλονται, σε πρόσωπα που νοσταλγούμε εξιδανικεύοντάς τα.

Που οδηγούν όλα αυτά; Μα σ’ ένα παρελθόν με στρογγυλεμένες, γωνίες, με σβησμένες τις αντιθέσεις, με αθέατες τις σκοτεινές του πλευρές. Σε ένα χθες – ροζ συννεφάκι, ιδανικό καταφύγιο για όσους (και δεν είναι και λίγοι) τους καταθλίβει το σήμερα και τους φοβίζει το αύριο.

Με ποια υλικά μπορεί να οικοδομήσει κανείς αυτό το «ασφαλές» καταφύγιο; Ποια είναι η βάση στην οποία θα σταθεί  αυτή η στοχευμένη νοσταλγία; Κατά την ταπεινή μου γνώμη δεν πρόκειται για τίποτα άλλο παρά  για την σταδιακή κατασκευή, την αθόρυβη επιβολή κάποιων βολικών μύθων. Το παρελθόν μυθοποιείται, επιβάλλονται κάποιες πλευρές του ως περίπου αυτονόητες που δεν χωρούν συζήτηση, υπερισχύουν τα στερεότυπα, εξοβελίζεται η κριτική.

Πιάνω, χάριν παραδείγματος, εντελώς πρόχειρα κάποιους από τους βολικούς αυτούς μύθους.

  • Στο παρελθόν οι άνθρωποι τρέφονταν υγιεινά, δεν έτρωγαν τα σκουπίδια που τρώμε εμείς σήμερα, δεν είχαν τις αρρώστιες της εποχής μας, ζούσαν καλύτερα. Κι ο υποσιτισμός; Κι η παιδική θνησιμότητα; Κι η ανύπαρκτη ιατρική φροντίδα; Κι οι ασθένειες που δεν τύγχαναν ούτε καν διάγνωσης; Στην εποχή που ο πενηντάρης εθεωρείτο γέρος, όπως έλεγε κι ένας προσφιλής μου ηλικιωμένος;
  • Οι κοινότητες παλιότερα είχαν ειλικρινείς και ανθρώπινες σχέσεις, αλληλεγγύη κι αλληλοβοήθεια, υποστήριξη και αλληλοσεβασμό. Όποιος τα λέει αυτά δεν έχει προφανώς ζήσει σε παραδοσιακή αγροτική κοινότητα. Ο κοινωνικός έλεγχος απ’ τον οποίο κανείς δε διαφεύγει, ο εξοβελισμός του διαφορετικού,  η επιβολή των κοινά παραδεκτών αξιών, η ισχύς θεσμών όπως η εκκλησία και πολλά άλλα.
  • Υπήρξε ένα παρελθόν ευμάρειας και ευημερίας, ακόμα και οι κατώτερες τάξεις είχαν το βρισκούμενο και δεν στερούνταν. Και τότε ποιος έδιωχνε τον κοσμάκη με τη βαλίτσα του μετανάστη στο χέρι; Κι οι περίοδοι πείνας, άγριας πείνας;
  • Ακόμα κι οι πλούσιοι είχαν άλλοι μπέσα και άλλη συμπεριφορά, γίνονταν ευεργέτες, έδιναν χρήμα σε κοινωφελείς σκοπούς, χωρίς απαίτηση διαφημιστικής προβολής. Εκτός βέβαια από το να δώσουν τα ονόματα τους στα ευαγή ιδρύματα και να απαιτούν την αιώνια ευγνωμοσύνη των ευεργετηθέντων. Το κεφάλαιο της όποιας εποχής είχε τις δικές του προτεραιότητες, βασισμένο στις σχέσεις εξουσίας. Ο συμπατριώτης μου Ανδρέας Συγγρός για παράδειγμα, που τόσο ευεργέτησε το έθνος κι έγινε Λεωφόρος, ήταν ένας μεγαλοραντιέρης, με όχι και τόσο καθαρό πλουτισμό, ένα λαμόγιο του χρηματιστηρίου θα λέγαμε σήμερα. Ας μελετήσουν κάποιοι τα Λαυρεωτικά να το διαπιστώσουν.

Φαίνεται από τα παραπάνω ότι οι βολικοί μύθοι δεν αντέχουν εύκολα στην κριτική και στη γνώση. Ωστόσο παραμένουν ακλόνητοι, γιατί ανταποκρίνονται σε εσωτερικές παρορμήσεις, σε ψυχολογικού χαρακτήρα αναγκαιότητες. Άλλωστε όλοι σχεδόν οι πολιτισμοί έχουν ανατρέξει μυθολογικά σε μια χαμένη «Χρυσή Εποχή», σ’ έναν απωλεσθέντα παράδεισο.

Και το σήμερα;

Με την προσέγγιση που επιχείρησα, δεν υπερασπίζομαι μια άκριτη αποδοχή μιας ψευδεπίγραφης νεωτερικότητας, μια θετικιστική πίστη σε ένα καλύτερο μέλλον που αναπόφευκτα θα έρθει. Δεν ισχυρίζομαι ότι όλα τα βήματα που έκαναν οι ανθρώπινες κοινωνίες ήταν βήματα θετικά και αισιόδοξα. Η ίδια η σημερινή πραγματικότητα θα διέψευδε πανηγυρικά έναν ανάλογο ισχυρισμό.

Είναι βέβαιο ότι σε πολλά πήραμε –ως κοινωνία- λανθασμένο δρόμο. Εγκλωβιστήκαμε σε σχέσεις ισχύος κι εξουσίας, υπονομεύσαμε τη σχέση μας με τη φύση, χρησιμοποιήσαμε την τεχνολογική πρόοδο ως μέσο υποδούλωσης κι όχι απελευθέρωσης, αφήσαμε την απληστία του καπιταλισμού να κυριαρχήσει σε συμπεριφορές και στάσεις. Σίγουρα πολλά από αυτά τα στοιχεία είναι συστατικό μέρος της παρούσας κρίσης.

Έχω όμως τη γνώμη ότι ακριβώς αυτά τα στοιχεία, δεν μπορεί να τα αντιμετωπίζουμε καταφεύγοντας σε μια γλυκερή, εξιδανικευμένη, κι ανύπαρκτη, εικόνα ενός παρελθόντος που δεν υπήρξε. Ενός παρελθόντος που στην ουσία μας καλεί σε έναν ιδιότυπο και φοβικό αναχωρητισμό, ευνουχίζει την κριτική σκέψη και την κριτική σχέση με το χθες και με το σήμερα. Έναν αναχωρητισμό-άλλοθι, που συγκαλύπτει σημερινές αντιθέσεις και συγκρούσεις, σημερινές σχέσεις κυριαρχίας. Έναν αναχωρητισμό βολικό για μια εξίσου βολική απραξία. Όταν γίνεται ειλικρινά εννοείται, κι όχι για λόγους έπαρσης.

Υπερασπίζομαι μια κριτική σχέση με την ιστορία των κοινωνιών μας, μ’ αυτό που κάποτε υπήρξαμε ως τοπικές κοινότητες. Μια σχέση που δε θα αποκρύπτει, ούτε θα στρογγυλεύει πράγματα για να φτιάξουμε την Εκκλησία του Χθες.

Μια κριτική σχέση με το σήμερα, με την ίδια αυτή τη ζοφερή πραγματικότητα που ζούμε. Μια σχέση που θα βοηθάει να γεννηθούν νέες συλλογικότητες, θα προσπαθεί έστω και αργά και βασανιστικά να βρει διεξόδους. Μια σχέση που θα είναι διατεθειμένη να συγκρουστεί για να προχωρήσει σ’ αυτές τις διεξόδους.

Κλείνω λέγοντας ότι την ψυχολογική ανάγκη για καταφυγή στο παρελθόν μπορούμε ίσως να την κατανοήσουμε. Ίσως αυθόρμητα να μας χαρακτηρίζει κιόλας σε στιγμές της ζωής μας. Το να κάνουμε όμως αυτή τη φυγή απόσταγμα σοφίας των παλαιών και κλειδί ανάγνωσης του σήμερα, καμιά απολύτως σοφία δεν περικλείει.

Εκτός ίσως από την αμφίβολη σοφία της στρουθοκαμήλου με το κεφάλι στην άμμο…

This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

2 απαντήσεις στο Η φυγή στο παρελθόν «γυρίζει τις πλάτες στο μέλλον»

  1. Ο/Η rogerios λέει:

    Καλορίζικο, καλοτάξιδο και γεμάτο ιδέες, συζητήσεις και κείμενα που θα θέλουμε να διαβάσουμε ξανά και ξανά!

    Οι αναγνώστες και οι σχολιαστές σας να είναι όσοι κι οι κόκκοι της άμμου στη γη ή οι σταγόνες του νερού στους ωκεανούς!

    • Ο/Η redkangaroo λέει:

      Ευχαριστώ θερμά αγαπητέ για τις ευχές…. θα το παλέψουμε παρότι αρχάριοι σ’ αυτού του τύπου τις μαζώξεις! έτσι κι αλλιώς το θέμα είναι αυτό που έχεις να πεις να το λες τελικά.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s